Thuốc bổ không phải cứ uống vào là khỏe. Bổ đúng thì có lợi, bổ sai có thể gây hại!

Trong nhiều năm làm nghề Đông y, tôi nhận thấy một thói quen khá phổ biến: Hễ thấy mệt mỏi, ăn uống kém, mất ngủ, đau lưng, nhức mỏi hoặc tuổi đã cao là nhiều người nghĩ ngay đến việc mua thuốc bổ.

Người thì uống nhân sâm, người dùng nhung hươu, đông trùng hạ thảo, cao ban long. Có người lại thường xuyên uống vitamin tổng hợp, thuốc bổ gan, bổ thận, bổ máu…

Thậm chí, có người quan niệm: “Thuốc bổ mà, không bổ chỗ này thì cũng bổ chỗ khác!”

Nhưng dưới góc nhìn của cả Đông y và Tây y, quan niệm ấy chưa đúng.

Vậy khi nào nên bổ, khi nào không nên bổ?

�� 1. Không phải cứ mệt mỏi là cơ thể cần thuốc bổ

Trong Y học cổ truyền có nguyên tắc:

“Hư thì bổ, thực thì tả.”

Nghĩa là cơ thể có chứng hư thì xem xét phép bổ, có chứng thực thì phải áp dụng phép điều trị phù hợp với chứng thực.

Đông y phân biệt nhiều tình trạng khác nhau:

• Khí hư: Thường biểu hiện mệt mỏi, nói nhỏ, đoản hơi, dễ ra mồ hôi.
• Huyết hư: Có thể gặp sắc mặt nhợt, hoa mắt, chóng mặt, hồi hộp.
• Âm hư: Có thể biểu hiện nóng trong, khô miệng, ra mồ hôi trộm.
• Dương hư: Thường gặp sợ lạnh, tay chân lạnh, mệt mỏi.

Nhưng những biểu hiện trên không đặc hiệu cho từng chứng và cũng có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác.

Đặc biệt, mệt mỏi kéo dài còn có thể liên quan đến thiếu máu, suy giáp, đái tháo đường, bệnh tim, bệnh thận hoặc rối loạn giấc ngủ.

Vì vậy, muốn bổ đúng, trước hết phải tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh.

�� 2. Đang có bệnh, không phải lúc nào cũng thích hợp dùng thuốc bổ

Trong Đông y, người đang có biểu hiện ngoại cảm hoặc thực chứng cần được thầy thuốc biện chứng trước khi sử dụng thuốc bổ.

Chẳng hạn, người đang sốt, ho, đau họng, bụng đầy, táo bón hoặc có biểu hiện thấp nhiệt không nên tự ý dùng các bài thuốc đại bổ.

Tuy nhiên, cũng không nên hiểu rằng cứ có những triệu chứng trên là tuyệt đối cấm dùng mọi loại thuốc bổ.

Việc điều trị phải căn cứ vào nguyên nhân, thể bệnh và tình trạng cụ thể.

Một nguyên tắc cần nhớ: Không tự ý dùng thuốc bổ để thay thế việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

�� 3. Thuốc bổ quý chưa chắc đã phù hợp với mình

Nhân sâm, nhung hươu, đương quy, thục địa, hoàng kỳ… là những vị thuốc được sử dụng trong Y học cổ truyền.

Nhưng mỗi vị có tính vị, quy kinh, công năng và phạm vi sử dụng khác nhau.

Ví dụ:

Nhân sâm được Đông y sử dụng trong một số chứng khí hư. Tuy nhiên, người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc chống đông cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng vì có nguy cơ tương tác.

Thục địa thường được dùng trong các bài thuốc bổ huyết, tư âm, nhưng có thể không phù hợp với người tiêu hóa kém, bụng đầy, phân lỏng.

Đương quy thường có mặt trong các bài thuốc bổ huyết, hoạt huyết. Người đang dùng thuốc chống đông hoặc có nguy cơ chảy máu không nên tự ý sử dụng.

Thuốc quý không có nghĩa là thuốc phù hợp với tất cả mọi người.

�� 4. Vitamin và thực phẩm bổ sung cũng không phải càng nhiều càng tốt

Y học hiện đại đã ghi nhận những nguy cơ khi bổ sung một số vitamin, khoáng chất quá mức.

Ví dụ:

• Dùng quá nhiều vitamin A dạng retinol có thể gây tổn thương gan và những tác dụng không mong muốn khác.
• Bổ sung vitamin D quá liều kéo dài có thể gây tăng canxi máu, tổn thương thận.
• Uống sắt khi không có chỉ định có thể gây táo bón, đau bụng; quá liều có thể gây ngộ độc.
• Dùng vitamin B6 liều cao kéo dài có thể gây tổn thương thần kinh ngoại biên.

Đặc biệt, người có bệnh gan, thận, tim mạch, đái tháo đường hoặc đang dùng nhiều thuốc cần thận trọng hơn khi sử dụng thực phẩm bổ sung.

Cần phân biệt rõ: Thuốc điều trị, thuốc bổ theo Y học cổ truyền và thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là một.

�� 5. Khi nào cơ thể thực sự cần bổ?

Theo quan điểm Đông – Tây y kết hợp, có thể xem xét việc bồi bổ trong những trường hợp sau:

✅ Người được xác định thiếu vitamin, khoáng chất hoặc chất dinh dưỡng cần thiết.

✅ Người suy dinh dưỡng, ăn uống kém kéo dài, có nguy cơ thiếu chất.

✅ Người mắc một số bệnh lý gây thiếu máu hoặc thiếu hụt dinh dưỡng, đã được thăm khám và xác định nguyên nhân.

✅ Người có biểu hiện thuộc chứng hư theo Y học cổ truyền, đã được thầy thuốc khám và biện chứng phù hợp.

✅ Người cao tuổi có chế độ ăn không đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, cần được đánh giá để bổ sung đúng chất còn thiếu.

Lưu ý: Người cao tuổi không mặc nhiên phải uống thuốc bổ. Người bệnh cũng không nên tự ý ngừng các thuốc hoặc chất bổ sung đã được bác sĩ kê đơn.

❤️ LỜI KHUYÊN CỦA THẦY THUỐC

Tôi muốn gửi đến mọi người một lời khuyên:

Đừng vội tìm thuốc bổ khi chưa biết cơ thể mình đang thiếu gì, mắc bệnh gì và thực sự cần gì.

Một người ăn uống điều độ, ngủ đủ giấc, vận động phù hợp, tinh thần thoải mái có thể không cần đến những loại thuốc bổ đắt tiền.

Ngược lại, người đang thiếu chất hoặc có bệnh lý cần điều trị thì không nên chỉ dựa vào ăn uống, nghỉ ngơi mà bỏ qua việc thăm khám.

Trong Đông y, điều quan trọng không phải là bổ thật nhiều, mà là biện chứng đúng, lựa chọn phép trị phù hợp.

Trong Tây y, điều quan trọng là xác định đúng nguyên nhân, đúng chỉ định, đúng liều lượng và theo dõi an toàn.

�� Hãy nhớ:

Bổ đúng thì có lợi.

Bổ sai có thể gây hại.

Không thiếu thì không nhất thiết phải bổ.

Có bệnh phải tìm nguyên nhân, không nên chỉ dựa vào thuốc bổ.

Sức khỏe không nằm ở chỗ uống bao nhiêu thuốc bổ, mà ở chỗ biết chăm sóc cơ thể đúng cách.

Lương y Nguyễn Văn Phúc
Ủy viên Ban Chấp hành Hội Dược liệu Việt Nam
Nguyên Chủ tịch Hội Đông y TP. Vũng Tàu